Chính sách

Trong chiến lược phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, các cơ sở giáo dục đại học đang dần chuyển mình từ vai trò truyền thống là nơi cung cấp nhân lực sang vị thế của những trung tâm nghiên cứu và chuyển giao công nghệ hạt nhân. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 125/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ sở giáo dục đại học không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật đơn thuần, mà là một thông điệp chiến lược nhằm tháo gỡ căn bản những nút thắt thể chế đang kìm hãm tiềm năng của giới trí thức đại học. Đối với giới nghiên cứu và những người làm công tác thông tin khoa học công nghệ, đây được xem là cơ chế "cởi trói" để dòng chảy tri thức được lưu thông hiệu quả, từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

Nhìn lại giai đoạn trước, hoạt động nghiên cứu tại nhiều cơ sở giáo dục đại học thường bị bao trùm bởi tư duy quản lý hành chính cứng nhắc, nơi các quy trình tài chính và thủ tục thanh quyết toán vô hình trung trở thành rào cản cho sự sáng tạo. Việc thương mại hóa tài sản trí tuệ – vốn là đích đến của mọi công trình nghiên cứu ứng dụng – thường rơi vào tình trạng đình trệ do thiếu hành lang pháp lý rõ ràng về quản lý tài sản công. Nghị định 125/2026/NĐ-CP đã trực diện giải quyết vấn đề này bằng cách thiết lập cơ chế khoán chi tài chính thông thoáng hơn, chuyển đổi trọng tâm quản lý từ đầu vào hành chính sang chất lượng sản phẩm đầu ra. Đáng chú ý, cơ chế thương mại hóa kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước được quy định cụ thể, cho phép giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng cho nhà trường và cơ sở giáo dục, đồng thời hướng dẫn minh bạch mô hình chia sẻ lợi nhuận giữa nhà khoa học, đơn vị chủ trì và tổ chức trung gian chuyển giao công nghệ. Điều này không chỉ bảo đảm quyền lợi chính đáng cho những người thực hành khoa học mà còn kích thích sự chủ động trong việc tìm kiếm các ứng dụng thực tiễn cho kết quả nghiên cứu của mình.

Về phương diện hạ tầng đổi mới sáng tạo, Nghị định đã mở rộng dư địa để các trường đại học phát triển hệ sinh thái nội bộ thông qua việc khuyến khích thành lập các doanh nghiệp spin-off, các vườn ươm khởi nghiệp và không gian đổi mới sáng tạo tập trung. Việc giảng viên và nghiên cứu viên được phép góp vốn bằng tài sản trí tuệ để tham gia điều hành doanh nghiệp khởi nghiệp ngay trong khuôn viên đại học là một bước đột phá, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các mô hình thung lũng công nghệ quy mô nhỏ nhưng có sức lan tỏa lớn. Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu mới về quản trị thông tin và dữ liệu, khi sự kết nối giữa các thành phần trong hệ sinh thái này đòi hỏi một luồng lưu thông thông tin xuyên suốt và chính xác.

Đứng từ góc độ của một tổ chức hội nghề nghiệp trong lĩnh vực thông tin khoa học công nghệ, Nghị định 125/2026/NĐ-CP là nguồn lực quý giá để thúc đẩy ngành thông tin phát triển mạnh mẽ. Khi các cơ sở giáo dục đại học đẩy mạnh hoạt động khoa học và đổi mới sáng tạo, khối lượng tri thức, dữ liệu sáng chế và các kết quả nghiên cứu sẽ gia tăng theo cấp số nhân, tạo ra nguồn tài nguyên phong phú để chúng ta khai thác và quản trị. Hội Thông tin khoa học và công nghệ Việt Nam xác định đây là thời điểm then chốt để tăng cường các hoạt động hỗ trợ hội viên về kỹ năng quản trị dữ liệu, phân tích xu hướng công nghệ và đánh giá giá trị tài sản trí tuệ. Vai trò của Hội lúc này không chỉ dừng lại ở việc kết nối, mà còn là cầu nối cung cấp các dịch vụ thông tin chuyên sâu, giúp các nhà khoa học và các đơn vị giáo dục đại học tận dụng tối đa cơ hội từ hành lang pháp lý mới để đưa các công trình nghiên cứu của mình hiện thực hóa vào đời sống kinh tế - xã hội, góp phần xây dựng một nền kinh tế dựa trên nền tảng tri thức và sáng tạo thực chất.

Phạm Bằng Giang