Đột phá thể chế khoa học và công nghệ: Chìa khoá cho nhiệm kỳ Quốc hội khoá XVI

Sáng ngày 17.3, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đã tổ chức Hội thảo đóng góp ý kiến của cử tri trí thức gửi tới Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt, diễn ra chỉ hai ngày sau khi cử tri cả nước hoàn thành nghĩa vụ công dân trong cuộc bầu cử ngày 15.3.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch VUSTA nhấn mạnh: “Kỳ họp thứ nhất của mỗi khóa Quốc hội luôn là dấu mốc quan trọng để kiện toàn bộ máy và định hướng chiến lược. Với sự tham gia của các tân đại biểu Quốc hội khóa XVI, tiếng nói từ đội ngũ trí thức sẽ là nguồn tư liệu thực tiễn quý báu để Quốc hội ban hành những quyết sách sát sườn, thúc đẩy con tàu kinh tế Việt Nam tiến vào kỷ nguyên số”.

Theo kế hoạch, ngày 6.4 tới đây, Quốc hội khóa XVI sẽ chính thức khai mạc kỳ họp đầu tiên. Đây không chỉ là kỳ họp của những thủ tục hành chính mà còn là nơi kết tinh trí tuệ toàn dân để cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào đời sống pháp luật.

Tại hội thảo, các chuyên gia đều thống nhất rằng: Việt Nam không còn lựa chọn nào khác ngoài việc lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KH,CN&ĐMST) làm động lực tăng trưởng chính. TS. Trần Đức Lai, Chủ tịch Hội Vô tuyến – Điện tử Việt Nam, đã phân tích sâu sắc về sự chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa trên tài nguyên và nhân công giá rẻ sang mô hình dựa trên tri thức và dữ liệu.

Dù đã có những bước tiến dài, TS. Trần Đức Lai thẳng thắn chỉ ra những thách thức nội tại đang kìm hãm sức bật của quốc gia. Đó là:

Khoảng cách đầu tư: Tỷ lệ chi cho Nghiên cứu và Phát triển (R&D) của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực như Thái Lan hay Malaysia. Điều này tạo ra "độ trễ" trong việc làm chủ các công nghệ lõi.

Bất bình đẳng số: Sự chênh lệch về hạ tầng và năng lực tiếp cận công nghệ giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng kinh tế trọng điểm và vùng sâu vùng xa vẫn là rào cản cho sự phát triển bao trùm.

An ninh mạng và chủ quyền dữ liệu: Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện, rủi ro về lộ lọt dữ liệu và tội phạm công nghệ cao đang trở thành mối đe dọa trực diện đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Để giải quyết các vấn đề này, TS. Trần Đức Lai đề xuất Quốc hội khóa XVI cần ban hành một Nghị quyết chuyên đề về phát triển KH,CN&ĐMST và chuyển đổi số giai đoạn 2026–2031.

Về ngân sách: Nâng mức chi ngân sách cho KH&CN lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước.

Về đầu tư xã hội: Phấn đấu tổng chi cho R&D từ mọi nguồn (bao gồm cả doanh nghiệp) đạt 1–1,5% GDP vào năm 2030.

Về thể chế: Áp dụng cơ chế "Sandbox" (khung thể chế thử nghiệm) rộng rãi hơn cho các công nghệ mới như AI, Blockchain và xe tự hành.

Tiếp nối mạch thảo luận, TSKH. Nghiêm Vũ Khải, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, đã mở rộng góc nhìn về chương trình lập pháp chiến lược. Ông cho rằng, nhiệm kỳ 2026–2031 phải là giai đoạn "đột phá về chất" trong xây dựng pháp luật.

Ông Khải nhấn mạnh những trụ cột lập pháp cần ưu tiên. Thứ nhất là cải cách thể chế kinh tế thị trường, đặc biệt là thị trường quyền sử dụng đất và thị trường khoa học công nghệ để các nguồn lực được phân bổ theo tín hiệu thị trường.

Thứ hai, luật hóa các tiêu chuẩn xanh. Xây dựng khung pháp lý để hiện thực hóa cam kết Net Zero vào năm 2050, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tín chỉ carbon.

Thứ ba, hành lang pháp lý cho AI và công nghệ cao. Chuyển từ quản lý sang kiến tạo, bảo đảm quyền tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Thứ tư, tự chủ chiến lược. Xây dựng luật về phát triển công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp bán dẫn để giảm bớt sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài.

Bên cạnh công tác lập pháp, TSKH. Nghiêm Vũ Khải kiến nghị Quốc hội khóa XVI cần tăng cường vai trò giám sát tối cao. Đặc biệt là giám sát việc thực hiện các dự án hạ tầng trọng điểm (như đường sắt tốc độ cao, hệ thống cảng biển nước sâu) và các chương trình mục tiêu quốc gia về chuyển đổi số. Việc giám sát phải đi vào thực chất, có sự phản biện độc lập từ các hội hội nghề nghiệp và các chuyên gia đầu ngành.

Một vấn đề nhận được sự quan tâm đặc biệt tại hội thảo là sự thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Các đại biểu cảnh báo rằng: Nếu không có chiến lược đào tạo đột phá, Việt Nam sẽ lỡ nhịp trong cuộc đua công nghiệp bán dẫn và AI.

Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, TSKH. Nghiêm Vũ Khải lưu ý Quốc hội và Chính phủ cần chủ động rà soát việc thực thi các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP).

Việc xây dựng hàng rào kỹ thuật phù hợp với thông lệ quốc tế để bảo vệ sản xuất trong nước, đồng thời tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghệ cao của Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, là nhiệm vụ cấp bách của nhiệm kỳ mới.

Hội thảo đóng góp ý kiến của cử tri trí thức đã khép lại với một thông điệp mạnh mẽ: Khoa học và công nghệ không phải là một lĩnh vực xa xỉ, mà là sinh mệnh của nền kinh tế. Sự kỳ vọng của giới trí thức đối với Quốc hội khóa XVI không chỉ dừng lại ở những con số tăng trưởng GDP, mà là một sự thay đổi toàn diện về thể chế: Một hệ thống pháp luật minh bạch, một môi trường kinh doanh thông thoáng và một cơ chế trọng dụng nhân tài thực chất.

Với sự khởi đầu khí thế của nhiệm kỳ 2026–2031, những "hiến kế" từ VUSTA và cộng đồng khoa học sẽ trở thành những viên gạch vững chắc, xây dựng nên một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng và bền vững trên bản đồ công nghệ thế giới.