Thời sự

TS. Trần Văn Tùng: 'Cơ sở dữ liệu KH&CN là nhiên liệu, là gốc rễ của đột phá quốc gia'

Nam Phong • 25/12/2025 14:57

Trong kỷ nguyên này, sức mạnh lớn nhất không nằm ở tiền bạc hay đất đai mà nằm ở thông tin. Ai nắm giữ thông tin, người đó nắm giữ khả năng quyết định sự phát triển.

Sau một năm thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bức tranh hạ tầng dữ liệu Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng. Phóng viên Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc phỏng vấn Tiến sĩ Trần Văn Tùng - Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN - về hành trình số hóa tri thức và những "nút thắt" cần tháo gỡ.

Xây dựng Big Data: "Điểm chạm" cốt lõi của sự phát triển

- Thưa Tiến sĩ, dưới góc nhìn của Chủ tịch Hội Thông tin KH&CN Việt Nam (VASTI), ông đánh giá đâu là "điểm chạm" quan trọng nhất giữa Nghị quyết 57 và định hướng phát triển hạ tầng dữ liệu khoa học của nước ta hiện nay?

- TS. Trần Văn Tùng: Có một sự thống nhất rất cao giữa tinh thần của Nghị quyết 57 và định hướng hạ tầng dữ liệu hiện nay, đó là mục tiêu xây dựng bằng được cơ sở dữ liệu (CSDL) KH&CN và đổi mới sáng tạo quốc gia. Nghị quyết 57 không chỉ đơn thuần là văn bản về khoa học, mà là sự tích hợp của ba yếu tố: đột phá phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây chính là động lực then chốt để phát triển kinh tế - xã hội.

Ở đây, chúng ta cần phân biệt rõ: KH&CN là quá trình tạo ra tri thức, còn đổi mới sáng tạo là việc đem tri thức đó áp dụng vào thực tiễn để tạo ra giá trị kinh tế cho xã hội. Chuyển đổi số đóng vai trò là công cụ, là phương tiện lao động mới và tư liệu sản xuất mới của đất nước.

"Điểm chạm" lớn nhất chính là yêu cầu hình thành một hệ thống Big Data quốc gia. Hệ thống này không chỉ cần sự đầy đủ từ các bộ, ngành, địa phương mà còn phải tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất để có thể liên thông, kết nối. Đặc biệt, dữ liệu đó phải là dữ liệu "sống" - tức là được cập nhật liên tục theo thời gian thực, đảm bảo các yếu tố "đúng - đủ - sạch - sống" thì mới thực sự có giá trị cho công tác quản lý và sản xuất kinh doanh.

"Trong kỷ nguyên này, sức mạnh lớn nhất không nằm ở tiền bạc hay đất đai mà nằm ở thông tin. Ai nắm giữ thông tin, người đó nắm giữ khả năng quyết định sự phát triển".

Tiến sĩ Trần Văn Tùng

Thông tin KH&CN: Nhiên liệu đặc biệt cho cỗ máy kinh tế

- Nghị quyết 57 xác định KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược. Theo ông, "nguồn tin khoa học" đóng vai trò là "nhiên liệu" hay là "hệ điều hành" trong quá trình bứt phá này?

- TS. Trần Văn Tùng: Tôi muốn dùng thuật ngữ đầy đủ là "nguồn thông tin KH&CN". Bản chất của nó chính là nhiên liệu, ví như dòng máu chảy trong cơ thể. Trong kỷ nguyên này, sức mạnh lớn nhất không nằm ở tiền bạc hay đất đai mà nằm ở thông tin. Ai nắm giữ thông tin, người đó nắm giữ khả năng quyết định sự phát triển.
Nếu có nguồn tin "đúng - đủ - sạch - sống", các cơ quan quản lý sẽ có cơ sở vững chắc để ban hành quyết sách, luật lệ phù hợp với thực tế. Đối với doanh nghiệp, thông tin về thị trường và công nghệ giúp họ quyết định phương án sản xuất tối ưu và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Còn về ý "hệ điều hành", mặc dù gọi như vậy có thể chưa hoàn toàn chính xác về mặt thuật ngữ kỹ thuật, nhưng thực tế ở nhiều thời điểm, thông tin đóng vai trò trực tiếp trong việc điều hành và quản trị. Khi thông tin đầy đủ và kịp thời, nó cho phép người lãnh đạo đưa ra những quyết định điều hành chính xác, tạo ra sức mạnh bứt phá cho tổ chức.

Tháo gỡ nút thắt liên thông dữ liệu

- Báo cáo sơ kết 1 năm thực hiện Nghị quyết cho thấy hạ tầng viễn thông tăng trưởng vượt bậc, nhưng việc "liên thông dữ liệu" vẫn còn những nút thắt. Vậy VASTI có đề xuất gì để hiện thực hóa việc chia sẻ tri thức, thưa ông?

- TS. Trần Văn Tùng: Đúng là hạ tầng viễn thông và Internet của chúng ta đã phát triển rất mạnh, nối liền các vùng miền xa xôi, thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sinh hoạt và làm việc. Tuy nhiên, hạ tầng tốt mà thiếu dữ liệu liên thông thì giá trị sẽ bị hạn chế.
Nút thắt hiện nay là sự manh mún: mỗi nơi xây dựng dữ liệu bằng một ngôn ngữ, một tiêu chuẩn khác nhau dẫn đến không "nói chuyện" được với nhau. Chúng ta cần sử dụng các công nghệ hiện đại để trích xuất nội dung từ các hệ thống cũ, chuyển đổi sang một nền tảng ngôn ngữ chung để kết nối thành Big Data ngành và quốc gia.

Tôi đánh giá rất cao cách làm của Bộ Công an với đề án VNeID. Việc dùng số căn cước công dân làm mã định danh duy nhất cho bảo hiểm, y tế, thẻ Đảng... chính là một ví dụ điển hình về liên thông dữ liệu thông minh, giảm thiểu sai sót và lãng phí. Chúng ta cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế và những mô hình thành công như vậy để triển khai chuyển đổi số một cách khoa học và tiết kiệm.

Hành lang pháp lý và sự chuyển mình mạnh mẽ

- Ông từng nhấn mạnh về số hóa tri thức. Theo ông, Nghị quyết 57 đã tạo ra hành lang pháp lý đủ mạnh để các nhà khoa học và doanh nghiệp tự tin chia sẻ và khai thác thông tin dùng chung chưa?

- TS. Trần Văn Tùng: Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị là định hướng và chỉ đạo mang tính chiến lược, tạo tiền đề để Chính phủ và các bộ ngành cụ thể hóa thành hành lang pháp lý. Trong thời gian ngắn vừa qua, tôi thấy sức ép và tốc độ làm luật của chúng ta là rất đáng nể.

Chỉ riêng năm 2025, Bộ KH&CN triển khai tới 10 dự án luật, trong đó có những luật hoàn toàn mới và rất cấp thiết như Luật Trí tuệ nhân tạo (AI). Bên cạnh đó là việc sửa đổi các đạo luật quan trọng như Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Công nghệ cao. Nhiều Nghị định mới về đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái khởi nghiệp cũng đã được ban hành kịp thời.

Đặc biệt, Trung tâm Cơ sở dữ liệu lớn tại khu công nghệ cao Hòa Lạc theo Đề án 06 sẽ là "cái gốc" về mặt hạ tầng vật chất và nguồn lực để chúng ta thực sự có một Big Data quốc gia đáng nể phục. Có thể nói, hành lang pháp lý hiện nay đã khá mạnh mẽ và cơ bản đáp ứng được yêu cầu phát triển hệ thống tri thức KH&CN toàn dân.

Chiến lược cho sản phẩm trọng điểm và Startup

- Bộ KH&CN đã chọn ra 35 sản phẩm trọng điểm để đầu tư. Việc lựa chọn này đã dựa trên những cơ sở dữ liệu đủ "đậm đặc" chưa, thưa Tiến sĩ?

- TS. Trần Văn Tùng: Việc lựa chọn 35 sản phẩm này được tính toán dựa trên quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và yêu cầu thực tiễn của các ngành. Trong bối cảnh nguồn lực có hạn, chúng ta không thể làm dàn trải hàng nghìn sản phẩm.

Đầu tư cho một sản phẩm trọng điểm đòi hỏi nguồn lực khổng lồ từ nghiên cứu, đội ngũ đến trang thiết bị và hợp tác quốc tế. Theo tôi, con số 35 là mức độ vừa phải, đảm bảo tính khả thi để chúng ta tập trung làm cho tốt, thay vì tham vọng quá nhiều rồi không hoàn thành được.

- VASTI có kế hoạch gì để hỗ trợ 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tiếp cận nguồn tin chất lượng?

- TS. Trần Văn Tùng: Các startup hiện nay cực kỳ khát thông tin về công nghệ để giải quyết bài toán về sản phẩm và dịch vụ mới. Hội chúng tôi định hướng trở thành cầu nối giữa nguồn cung và nguồn cầu công nghệ.

Hội sẽ phối hợp với các đơn vị như Cục Thông tin KH&CN quốc gia để công khai hóa các CSDL công nghệ, kể cả kết nối với dữ liệu quốc tế. Chúng tôi cũng đẩy mạnh tổ chức các sự kiện kết nối cung cầu, các khóa đào tạo nâng cao năng lực về AI, Big Data, IoT cho sinh viên và cán bộ thư viện. Mục tiêu là giúp các nhà khoa học trẻ và startup có thể tiếp cận được những công nghệ mới nhất để ứng dụng vào thực tiễn.

Vai trò "cánh tay nối dài" của các hội trí thức

- Làm thế nào để các tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Hội Thông tin KH&CN thực sự trở thành "cánh tay nối dài" của Chính phủ?

- TS. Trần Văn Tùng: Các hội cần thay đổi phương thức hoạt động, nhận lãnh những nhiệm vụ dịch vụ công mà cơ quan nhà nước không cần thiết phải nắm giữ. Đó là các hoạt động đào tạo nhân lực trình độ cao về Robotics, in 3D, tự động hóa; hay các dịch vụ kiểm nghiệm, đánh giá khung năng lực một cách khách quan, độc lập.

Đặc biệt, hội phải làm tốt vai trò tham mưu, tư vấn và phản biện chính sách. Sau mỗi hội thảo chuyên môn, chúng tôi đều có báo cáo kiến nghị gửi các Bộ ngành để điều chỉnh chính sách cho sát với thực tế. Ngoài ra, hội cũng có thể thực hiện các cuộc điều tra xã hội học về nhận thức công nghệ, giúp cơ quan quản lý có cái nhìn đa chiều trước khi ban hành quy định.

Thông điệp cho thế hệ trẻ: Sống được bằng tri thức

- Thưa ông, làm sao để Nghị quyết 57 thực sự thấm sâu vào tư duy của từng cán bộ cơ sở thay vì chỉ nằm trên văn bản?

- TS. Trần Văn Tùng: Chốt chặn quan trọng nhất là đào tạo và minh bạch thông tin. Khi chúng ta triển khai chính quyền hai cấp, hàng nghìn đầu việc đổ về cấp xã, phường. Nếu cán bộ cơ sở không được cập nhật thông tin kịp thời, không được "cầm tay chỉ việc" thì không thể vận hành bộ máy mới được. Thông tin phải đến được với họ một cách đầy đủ và công khai.

- Ông có lời nhắn nhủ gì đến các nhà khoa học trẻ về giá trị của quản trị tri thức?

- TS. Trần Văn Tùng: Tôi muốn nhấn mạnh một sự thay đổi rất lớn trong Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay: Nhà nước đã áp dụng tinh thần luật Bayh-Dole của Mỹ. Các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước giờ đây được giao quyền sở hữu trực tiếp cho tổ chức chủ trì.

Các bạn trẻ hãy dấn thân nghiên cứu thật nghiêm túc. Kết quả đó chính là tài sản của các bạn. Khi đã có quyền sở hữu, các bạn có ba quyền: chiếm hữu, định đoạt và sử dụng. Bạn có thể mang kết quả đó đi góp vốn, liên doanh, hoặc bán hẳn để lấy tiền tái đầu tư nghiên cứu. Đây chính là con đường để nhà khoa học có thể sống tốt và làm giàu bằng chính tri thức của mình.

Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ về cuộc trò chuyện này!